САМАРАЛИ ЖАМОАТЧИЛИК НАЗОРАТИ – ИСЛОҲОТЛАР ТАЛАБИДИР

Жамоатчилик назорати давлат органлари ва ташкилотлари фаолиятининг очиқлиги, ҳисобдорлиги ва самарадорлигини оширишга хизмат қилиши билан давлат учун катта аҳамиятга ега. Жамоатчилик назоратини асосий вазифалари куйидагилардан иборат:

Демократияни мустаҳкамлаш: Жамоатчилик назорати фуқароларга қарорлар қабул қилишда иштирок етиш ва давлат ресурсларини бошқаришга таъсир ўтказиш имконини беради. Бу ҳокимиятнинг ҳаракатлари устидан назоратни таъминлайдиган демократиянинг муҳим елементидир.

Ошкоралик ва ҳисобдорлик: Фуқаролар ва жамоат ташкилотлари давлат органлари фаолиятини жамоатчилик назоратини утказиши оркали, коррупсия, маблағлардан суиистеъмол ва самарасиз фойдаланиш ҳолатларини аниқлашлари мумкин. Бу суиистеъмол қилиш еҳтимолини камайтиради ва давлат оргинларига ишончни оширади.

Бошқарув самарадорлиги: Жамоатчилик назорати туфайли ҳокимият органлари фуқаролардан фикр-мулоҳазаларни олади, бу еса кўрсатилаётган хизматлар сифатини яхшилаш ва ресурсларни бошқаришни оптималлаштиришга ёрдам беради.

Фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш: Жамоатчилик назорати фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга ёрдам беради, айниқса давлат органлари ўз вазифаларини бажармаган ёки қонунбузарлик қилганда.

Коррупсияга қарши кураш: Ошкоралик ва жамоатчилик назорати коррупция ва мансаб ваколатларини суиистеъмол қилишга қарши курашда муҳим восита ҳисобланади.

Шундай қилиб, жамоатчилик назорати янада очиқ ва адолатли давлат бошқаруви учун шароит яратишга ёрдам беради, шунингдек, фуқароларнинг давлат органларига ишончини оширади.

«Фуқаролик жамияти институтларини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги 26.08.2024 йилдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонида фуқаролик жамияти институтларини давлат томонидан қўллаб-қувватлашнинг олтита асосий йўналишлари  белгиланган, шулардан битаси «фуқаролик жамияти институтлари томонидан давлат ва жамият ҳаётининг барча соҳаларини ривожлантиришга кўмаклашиш йўлида таъсирчан жамоатчилик назорати олиб борилишини рағбатлантириш» этиб белгиланган.

Фармонга мувофиқ, Адлия вазирлиги уч ой муддатда Ўзбекистон Республикасининг “Жамоатчилик назорати тўғрисида”ги Қонунини жамоатчилик назорати механизмларини янада кенгайтириш нуқтаи назаридан такомиллаштириш бўйича қонун лойиҳасини Вазирлар Маҳкамасига киритилиши. Қонун лойиҳасида қуйидагилар назарда тутилсин деб белгиланган:

• жамоатчилик назоратининг илғор хорижий тажрибага асосланган таъсирчан шакллари;
• жамоатчилик назоратининг ҳар бир шаклини амалга ошириш механизми ва тартиб-таомиллари;
• жамоатчилик назоратининг натижаларига кўра якуний ҳужжатларни расмийлаштириш, жамоатчилик назорати объектига киритиш ва уларни кўриб чиқишнинг аниқ тартиби ва муддатлари;

Хорижий тажрибада жамоатчилик назоратини куйдаги самарали таъсирчан шакллари мавжуд:

1. Жамоатчилик эшитуви ва муҳокамалари

Жамоатчилик эшитуви – бу давлат органлари ўз фаолияти, режалари ёки лойиҳаларини тақдим етадиган, фуқаролар ўз саволларини ва таклифларини бериш ёки ўз фикрларини билдириш имкониятига ега бўлган оммавий муҳокама шаклидир.

2. Мониторинг ва кузатув

Мониторинг – бу давлат органлари фаолиятини тизимли равишда кузатиш. Бунга давлат органларининг ишини мониторинг қилиш, сайловларни ўтказиш, бюджет маблағларидан фойдаланиш, инсон ҳуқуқларига риоя қилиш ва бошқалар киради.

3. Фуқароларнинг мурожаатлари ва шикоятлари

Фуқаролар давлат органларининг ҳуқуқбузарликлари ёки самарасиз фаолияти тўғрисида давлат органларига ариза ва мурожаат қилишлари мумкин. Бу фуқаролар учун ҳокимият фаолиятини назорат қилишнинг енг қулай усулларидан биридир.

 

4. Жамоатчилик текширувлари

Жамоатчилик текширувларида давлат муассасаларда қонунлар, қоидалар ва қоидаларга риоя етилишини текширилади, ушбу текширувларга фуқаролар ва жамоат ташкилотлари жалб қилинади. Масалан, шифохоналарда, таълим муассасаларида, корхоналарда ва ҳоказоларда ўтказилган текширувлар қонунбузарлик ва камчиликларни аниқлашга ёрдам беради.

5. Оммавий ҳисоботлар

Давлат ва ҳокимият органлари ўз фаолияти, бюджет маблағларининг сарфланиши ва лойиҳаларнинг амалга оширилиши тўғрисида ҳисоботларни еълон қилишлари шарт. Фуқаролар ушбу ҳисоботларни кўриб чиқишлари ва агар қонунбузарликлар аниқланса, тушунтиришларни талаб қилишлари ёки яхшилаш бўйича таклифлар киритишлари мумкин.

6. ОAВ ва ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш

Оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқлар жамоатчилик назоратда муҳим рол ўйнайди. Журналистлар ва фаоллар давлат органларида ҳуқуқбузарликлар, коррупция ва бошқа муаммолар ҳақидаги маълумотларни ошкор қилишлари мумкин. Ижтимоий тармоқлар ахборотни тезда тарқатиш ва жамоатчилик муҳокамасини талаб қиладиган масалаларга еътиборни қаратиш имконини беради.

7. Жамоатчилик кенгашлари ва комиссиялари

Давлат бошқаруви органлари ҳузуридаги Жамоатчилик кенгашлари – давлат бошқаруви масалалари бўйича қарорларни муҳокама қилиш ва ишлаб чиқишда иштирок етувчи фуқаролик жамияти вакилларидан иборат гуруҳлар. Бундай кенгашлар давлат органларининг қонунчилик ташаббуслари, дастурлари ва ҳаракатларини баҳолаши мумкин.

8. Aхборот сўровлари (Aхборотдан фойдаланиш ҳуқуқи)

Aхборотни оммавий ахборотдан фойдаланиш тўғрисидаги қонунга асосан сўровлар орқали олиш механизми фуқаролар ва жамоат ташкилотларига давлат органлари фаолияти тўғрисидаги маълумотларни олиш имконини беради. Бу давлат фаолиятининг шаффофлигини назорат қилишнинг енг самарали воситаларидан биридир.

9. Петиция ва ташаббуслар
10. Фуқаролар турли масалалар бўйича жамоатчилик фикрини билдириш учун питиция орқали фойдаланишлари мумкин. Баъзи мамлакатларда расмий петициялар маълум миқдордаги имзоларга еришса, қонунчилик муҳокамасига сабаб бўлиши мумкин.

 10.Коррупцияга қарши ташаббуслар

Кўплаб ташкилотлар ва ташаббуслар коррупсияга қарши курашда тергов ўтказиш, коррупция схемаларини жамоатчиликка фош етиш ва қонунчиликка ўзгартириш киритиш учун лоббичилик қилиш каби механизмлардан фойдаланган ҳолда иштирок етмоқда.

11. Жамоатчилик маслаҳатлашувлари

Муҳим қарорлар қабул қилишдан олдин давлат оргинлари жамоатчилик билан маслаҳатлашишлари мумкин. Бу фуқароларга жамият манфаатларига дахлдор муҳим масалалар бўйича ўз таклиф ва мулоҳазаларини билдириш имконини беради.

12. Фуқаролик аудити

Фуқаролик аудити – бу давлат маблағлари ҳисобидан амалга ошириладиган лойиҳаларни мустақил кўриб чиқиш. Фуқаролар ёки жамоат ташкилотлари аудиторлари лойиҳаларнинг харажатлари ва натижалари тўғрисидаги маълумотларни таҳлил қиладилар.

13. Мустақил тадқиқотлар ва жамоатчилик фикрини ўрганиш

Жамоат ташкилотлари давлат органлари фаолиятини, давлат дастурларини баҳолаш ёки ижтимоий аҳамиятга ега муаммоларни аниқлаш мақсадида мустақил тадқиқот ва сўровлар ўтказиши мумкин. Бу маълумотлар ҳукумат сиёсатидаги ўзгаришлар ва яхшиланишларни лобби қилиш учун ишлатилади.

14. Қонун лойиҳаларининг жамоатчилик экспертизаси

Жамоатчилик экспертизаси қонун ижодкорлиги жараёнига фуқаролар ва жамоат ташкилотларини жалб етади, бу еса қонунларнинг қонунийлигини оширади. Жамоатчилик экспертизаси фуқароларнинг турли гуруҳлари, шу жумладан, айрим қонунларни қабул қилишдан азият чекаётганларнинг фикрларини ҳисобга олишга ёрдам беради. Бу жамиятнинг турли қатламлари манфаатларини мувозанатлаштиради ва камситиш ёки адолациз қоидаларнинг қабул қилинишининг олдини олади. Жамоатчилик експертизаси қонун лойиҳаларининг иқтисодий ва ижтимоий оқибатларини баҳолашга ёрдам беради. Жамоатчилик экспертизаси тартиби ҳокимият, фуқаролар ва турли жамоат гуруҳлари ўртасида мулоқот учун платформа яратади.

Ушбу механизмлар жамоатчиликнинг қарорлар қабул қилинишига таъсир кўрсатишига, ҳокимият ва давлат ташкилотларининг ҳаракатларини назорат қилишга, шунингдек, жамият ҳаётининг барча иштирокчиларининг очиқлиги ва жавобгарлиги даражасини оширишга ёрдам беради.

Ўзбекистон ногиронлар Ассоциация 

Раиси Ойбек Исоқов